પરિચય
પ્રાચીન કાળથી મંગલ ગણાતાં અને કલ્પસૂત્રમાં આલેખાયેલાં આઠ પવિત્ર પ્રતીકો. શાસ્ત્ર મુજબ તે તીર્થંકર ભગવાનની પ્રતિમા સમક્ષ શુદ્ધ, અખંડ ચોખા (અક્ષત)થી આલેખાય છે. આજે ઘણા ફક્ત સ્વસ્તિક અને તેની ઉપર જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રની ત્રણ ઢગલી કરે છે.
સ્વસ્તિક
તેની ચાર પાંખો ચાર ગતિ દર્શાવે છે: મનુષ્ય, દેવ, નારકી અને તિર્યંચ. શબ્દ "સુ" (શુભ) અને "અસ્તિ" (હોવું) પરથી બન્યો છે; તે કલ્યાણ, સમૃદ્ધિ, પ્રગતિ અને સફળતાનું પ્રતીક છે.
શ્રીવત્સ
જિનેશ્વર ભગવાનની છાતી પર હૃદય સ્થાને ઊપસેલા કોમળ રોમના ગુચ્છ જેવું સુંદર ચિહ્ન.
નંદ્યાવર્ત
નવ ખૂણાવાળો મોટો સ્વસ્તિક, જે ભૌતિક, માનસિક, શારીરિક અને આધ્યાત્મિક એવા નવ પ્રકારના નિધિ (ખજાના)નું પ્રતીક છે.
વર્ધમાનક
શરાવ પણ કહેવાય છે: દીવા માટે વપરાતા છીછરા માટીના કોડિયા જેવું પાત્ર. એક પાત્ર પર બીજું ઊંધું મૂકતાં તે ડબ્બી જેવું લાગે છે. તે જિનેશ્વરની કૃપાથી ધન, યશ અને પુણ્યની વૃદ્ધિનું પ્રતીક છે.
ભદ્રાસન (સિંહાસન)
સિંહાસન. જિનેશ્વર ભગવાનના ચરણોથી પવિત્ર થયેલું હોવાથી તે મંગલ ગણાય છે.
કળશ
તાંબા, ચાંદી કે સ્ટીલનો પવિત્ર કળશ, જે જ્ઞાન અને સમૃદ્ધિના પ્રતીક રૂપે શુદ્ધ જળથી ભરાય છે. દેરાસરમાં પૂજામાં અને ઘરમાં ગૃહપ્રવેશ જેવા પ્રસંગોએ કૃપા અને સુખના આહ્વાન માટે વપરાય છે.
મીનયુગલ
માછલીઓની જોડ: જિનેશ્વર સામે પરાજિત થયેલા કામદેવની ધજાઓ, જે ભગવાનની ભક્તિ કરવા આવે છે.
દર્પણ
અરીસો. તેની નિર્મળતામાં પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દેખાય છે.
સારાંશ
આ આઠ પ્રતીકો મળીને સમૃદ્ધિ, સૌંદર્ય, વૈભવ, કૃપા અને આત્મનિરીક્ષણ દર્શાવે છે.