શ્રી અજિતનાથ: જીવન અને કથાઓ

જંબૂદ્વીપના પૂર્વ મહાવિદેહમાં સુસીમા નગરીમાં વિમલવાહન રાજા રાજ્ય કરતા હતા. બધું હોવા છતાં તેમણે જોયું કે સંસારનું સુખ ટકતું નથી. આચાર્ય અરિંદમ પાસે દીક્ષા લઈ, વીસ સ્થાનકની આરાધનાથી તેમણે તીર્થંકર નામકર્મ બાંધ્યું.

તે ભવના અંતે તેઓ પાંચ અનુત્તર વિમાનોમાંના પ્રથમ વિજય વિમાનમાં દેવ થયા, જ્યાંથી અંતિમ ભવ માટે અવતર્યા.

વૈશાખ સુદ ૧૩ના રોજ તેમનો આત્મા ઋષભદેવના વંશજ, અયોધ્યાના જિતશત્રુ રાજાનાં રાણી વિજયાની કુક્ષિમાં આવ્યો. માતાએ ચૌદ મહાસ્વપ્ન જોયાં. પ્રથમ તીર્થંકર પછી પચાસ લાખ કરોડ સાગરોપમનો લાંબો કાળ વીતી ગયો હતો.

પ્રભુ ગર્ભમાં હતા ત્યારે જિતશત્રુ રાજા, જે પહેલાં હંમેશાં જીતતા, રાણી વિજયાને સોગઠાંમાં એક પણ વાર હરાવી શક્યા નહીં. તેથી બાળકનું નામ અજિત, અજેય, પડ્યું. તેમનું લાંછન હાથી છે.

મહા સુદ ૮ના રોજ તેમનો જન્મ થયો, અને ઇન્દ્રોએ મેરુ પર જન્માભિષેક કર્યો. એ જ કુટુંબમાં તેમના કાકા સુમિત્રને પુત્ર સગર થયા, જે બીજા ચક્રવર્તી થવાના હતા; બંને પિતરાઈ સાથે મોટા થયા. અજિતે અયોધ્યાનું રાજ્ય કર્યું, અને સગર યુવરાજ રહ્યા.

લોકાંતિક દેવોની વિનંતી અને એક વર્ષના વરસીદાન પછી, તેમણે રાજ્ય સગરને સોંપી મહા સુદ ૯ના રોજ અયોધ્યામાં એક હજાર રાજાઓ સાથે દીક્ષા લીધી.

બાર વર્ષની મૌન સાધના પછી પોષ સુદ ૧૧ના રોજ તેમને કેવલજ્ઞાન થયું. દેવોએ સમવસરણ રચ્યું, સિંહસેન તેમના પંચાણું ગણધરોમાં પ્રથમ થયા, અને ફરી ચતુર્વિધ સંઘ સ્થપાયો.

શ્વેતાંબર પરંપરા મુજબ અજિતનાથ ભગવાનના સમયમાં મનુષ્યલોકમાં એકસાથે સૌથી વધુ તીર્થંકર હતા: પાંચ ભરત, પાંચ ઐરાવત અને પાંચ મહાવિદેહની વિજયોમાં મળી એકસો સિત્તેર. ૧૭૦ જિનની સ્તુતિ કરતાં સ્તોત્રો આ કાળનું સ્મરણ કરાવે છે.

સગરે ચક્રરત્નથી ભરત ક્ષેત્રના છ ખંડ જીતી બીજા ચક્રવર્તીપદ મેળવ્યું. તેમને જહ્નુકુમાર સહિત સાઠ હજાર પુત્રો હતા.

યાત્રા દરમિયાન પુત્રોએ ભરતે અષ્ટાપદ પર બંધાવેલું જિનાલય જોયું. ભાવિ યુગોના લોભથી તેને બચાવવા તેમણે પર્વતની ચારે બાજુ ઊંડી ખાઈ ખોદી અને દંડરત્નથી ગંગા નદી વાળી તેમાં જળ ભર્યું. પાણી નીચે નાગકુમાર દેવોનાં ભવનોમાં ફરી વળ્યું, અને ક્રોધિત નાગરાજ જ્વલનપ્રભે સાઠે હજાર પુત્રોને બાળીને ભસ્મ કરી દીધા.

જહ્નુના પુત્ર ભગીરથે વિનયથી નાગકુમાર દેવોને શાંત કર્યા, અને ગંગાને પૂર્વ સમુદ્ર સુધી દોરી ગયા જેથી તે ફરી કોઈને નુકસાન ન કરે. "ભગીરથ પ્રયત્ન" કહેવતનું મૂળ પરંપરા અહીં જુએ છે.

સમાચાર પહોંચે તે પહેલાં ઇન્દ્ર શોકાતુર બ્રાહ્મણનો વેશ લઈ સગર પાસે આવ્યા અને મૃત્યુ કોઈને છોડતું નથી તેનું ચિંતન કરાવ્યું. પુત્રોના સમાચાર સાંભળ્યા ત્યારે એ ચિંતને તેમને સ્થિર રાખ્યા. તેમણે ભગીરથને રાજ્ય સોંપી અજિતનાથ ભગવાન પાસે દીક્ષા લીધી, અને સમય જતાં કેવલજ્ઞાન અને મોક્ષ પામ્યા.

ચૈત્ર સુદ ૫ના રોજ અજિતનાથ ભગવાન એક હજાર મુનિઓ સાથે સમ્મેતશિખર પર નિર્વાણ પામ્યા. આ યુગમાં સમ્મેતશિખર પર મોક્ષ પામેલા વીસ તીર્થંકરોમાં તેઓ પ્રથમ હતા.

કાલરી નજીક તારંગાની ટેકરીઓ પર બારમી સદીમાં આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્યના ઉપદેશથી કુમારપાળ રાજાએ બંધાવેલું અજિતનાથ ભગવાનનું ભવ્ય દેરાસર છે, સોલંકી કાળનાં શ્રેષ્ઠ મંદિરોમાંનું એક.

પક્ખી, ચોમાસી અને સંવત્સરી પ્રતિક્રમણમાં બોલાતા અજિત શાંતિ સ્તવમાં અજિતનાથ ભગવાનની સ્તુતિ કાલરીના મૂળનાયક શાંતિનાથ ભગવાન સાથે થાય છે.