શ્રી પંચાસરા પાર્શ્વનાથ ચાવડા અને સોલંકી વંશની જૂની રાજધાની પાટણનું મહાન જિનાલય છે. અહીં સાત ફણાની છત્રછાયા નીચે પદ્માસનસ્થ શ્વેત આરસના પાર્શ્વનાથ ભગવાન મૂળનાયક છે, જે ૧૦૮ પાર્શ્વનાથ તીર્થોમાં ગણાય છે. વનરાજ વિહાર તરીકે પણ ઓળખાતું આ જિનાલય પાટણનાં સૌથી મોટાં મંદિરોમાંનું એક છે, અને તેનાં અનેક દેરાં પર શ્વેત આરસનાં શિખરોનો સમુદ્ર શોભે છે.
વનરાજ ચાવડા અને પાટણની સ્થાપના
પરંપરા મુજબ, પિતાનું રાજ્ય ગુમાવનાર બાળ વનરાજ ચાવડાનો ઉછેર પંચાસરમાં જૈન આચાર્ય શ્રી શીલગુણસૂરિની છત્રછાયામાં થયો. આઠમી સદીમાં (પરંપરા મુજબ ઈ.સ. ૭૪૬) વનરાજે અણહિલવાડ પાટણની સ્થાપના કરી ત્યારે તેમણે આ જિનાલય બંધાવ્યું અને પંચાસરથી લાવેલી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની પ્રતિમા બિરાજમાન કરી, જેના પરથી મૂળનાયકનું નામ પડ્યું.
પાટણને જૈન ધર્મનું નગર બનાવનાર રાજાની સ્મૃતિમાં મંદિરમાં વનરાજની શ્વેત આરસની પ્રતિમા છે. સોલંકી રાજાઓના સમયમાં પાટણ સોથી વધુ મંદિરો ધરાવતું મહાન જૈન કેન્દ્ર બન્યું.
જિનાલય
આક્રમણોના સમયમાં નાશ પામેલું જિનાલય સોળમી અને સત્તરમી સદીમાં ફરી બંધાયું. આજે મુખ્ય ગભારાની આસપાસ આશરે પચાસ નાનાં દેરાં છે, દરેક પર પોતાનું શ્વેત આરસનું શિખર અને ધજા છે.
અંદર ઘુમ્મટવાળી છત કોતરેલી અને રંગીન આકૃતિઓનાં વર્તુળોમાં ઊંચે ચડે છે, ટેકાઓ પર સંગીતકારો અને નર્તકો છે અને મધ્યમાં કમળ-લોલક છે. મૂળનાયક ઉપરાંત મંદિરમાં વાસુપૂજ્ય સ્વામીની પ્રતિમા અને આચાર્ય શ્રી કક્કસૂરિ, દેવચંદ્રસૂરિ અને યશોદેવસૂરિની પ્રતિમાઓ છે.
હેમચંદ્રાચાર્ય જ્ઞાન મંદિર
મંદિરની બાજુમાં હેમચંદ્રાચાર્ય જૈન જ્ઞાન મંદિર છે, સોલંકી દરબારના મહાન આચાર્યના નામનો પ્રાચીન ગ્રંથભંડાર. તેમાં તાડપત્રીય હસ્તપ્રતો, પાર્શ્વનાથચરિત્રની કાગળ પરની હસ્તપ્રત અને ભક્તામર સ્તોત્રની સૌથી પ્રાચીન જાણીતી હસ્તપ્રત ગણાતી પ્રત સચવાયેલી છે.