શ્રી શંખેશ્વર તીર્થ પાટણ જિલ્લાના શંખેશ્વર નગરની મધ્યમાં આવેલું છે. અહીં પદ્માસનસ્થ, આશરે ૧૮૨ સેમી ઊંચા શ્વેત શ્રી શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથ મૂળનાયક છે, જે ૧૦૮ પાર્શ્વનાથ તીર્થોમાં અગ્રસ્થાને ગણાય છે. શ્વેતાંબર જૈનો માટે આ સૌથી મહત્ત્વનાં યાત્રાધામોમાંનું એક છે, જેને ઘણીવાર શત્રુંજય પછીનું સ્થાન અપાય છે, અને શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથનું સ્તવન સૌથી વધુ ગવાતી જૈન સ્તુતિઓમાંનું એક છે.
પ્રતિમાની કથા
પરંપરા મુજબ આ પ્રતિમા અતિ પ્રાચીન છે. અગાઉના કાળચક્રમાં અષાઢી શ્રાવકને દામોદર સ્વામી પાસેથી જાણવા મળ્યું કે તેઓ ભાવિ ત્રેવીસમા તીર્થંકર શ્રી પાર્શ્વનાથના ગણધર બનશે, અને તેમણે પાર્શ્વનાથ ભગવાનની પ્રતિમાઓ ભરાવી; તેમાંની એક શંખેશ્વરમાં પૂજાતી પ્રતિમા છે.
સૌથી જાણીતી કથા તીર્થને શ્રીકૃષ્ણ સાથે જોડે છે. જરાસંધની જરા વિદ્યાથી શ્રીકૃષ્ણની સેના નિર્બળ થઈ ત્યારે ભગવાન નેમિનાથે શ્રીકૃષ્ણને અઠ્ઠમ તપ કરવાની સલાહ આપી. પ્રસન્ન થયેલા દેવોએ તેમને પાર્શ્વનાથ ભગવાનની આ પ્રતિમા આપી, અને તેના સ્નાત્ર જળથી સૈનિકો ફરી સજીવન થયા. વિજયમાં શ્રીકૃષ્ણે શંખ ફૂંક્યો, અને આ સ્થળ શંખપુર, પછીથી શંખેશ્વર કહેવાયું.
હજાર વર્ષનો જીર્ણોદ્ધાર
સોલંકી રાજા સિદ્ધરાજના મંત્રી સજ્જન શાહે વિક્રમ સંવત ૧૧૫૫ (ઈ.સ. ૧૦૯૮)માં રૂપેણ નદીના કાંઠે મંદિરનું પુનર્નિર્માણ કર્યું. મંત્રીઓ વસ્તુપાલ-તેજપાલે વિ.સં. ૧૨૮૬ (ઈ.સ. ૧૨૨૯)માં તેનો જીર્ણોદ્ધાર કર્યો, અને વિ.સં. ૧૩૦૨માં ફરી જીર્ણોદ્ધાર થયો.
ચૌદમી સદીમાં અલાઉદ્દીન ખિલજીના સમયમાં મંદિરનો નાશ થયો, અને પ્રતિમાને સુરક્ષિત રાખવા ધરતીમાં ભંડારી દેવાઈ. સોળમી સદીમાં નવું મંદિર બંધાયું, અને વિ.સં. ૧૭૬૦ (ઈ.સ. ૧૭૦૩)માં સંઘે નવું મંદિર બાંધી પ્રતિમાની ફરી પ્રતિષ્ઠા કરી. હાલનું મંદિર ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતનું છે, અને તેનાં દેરાંનું નવીનીકરણ આજે પણ ચાલુ છે.
જિનાલય
મારુ-ગુર્જર શૈલીના આ મંદિરમાં ખુલ્લો, શણગારેલો અને વિશાળ મંડપ, બે સભામંડપ અને ગર્ભગૃહ છે, અને ચારે તરફ દેવકુલિકાઓ છે, જેમનાં શ્વેત શિખરો અને ધજાઓ તીર્થનું સૌથી જાણીતું દૃશ્ય છે.
મૂળનાયકની જમણી તરફ ભીડભંજન પાર્શ્વનાથ અને ડાબી તરફ અજિતનાથ ભગવાન બિરાજે છે, અને ધરણેન્દ્ર, પદ્માવતી તથા ચક્રેશ્વરી દેવીનાં સ્થાનક છે. સંકુલમાં ઉપાશ્રય, આયંબિલશાળા, જ્ઞાનભંડાર અને પાઠશાળા પણ છે.
પર્વો અને આસપાસનાં મંદિરો
પાર્શ્વનાથ ભગવાનનો જન્મ કલ્યાણક, પોષ દશમી, તીર્થનો મહાન દિવસ છે, જ્યારે હજારો ભક્તો આવે છે અને ઘણા અઠ્ઠમ તપ કરે છે; દિવાળી અને મહાવીર જન્મ કલ્યાણકે પણ મોટી ભીડ ઉમટે છે.
મુખ્ય મંદિરની આસપાસ ૧૦૮ પાર્શ્વનાથ ભક્તિવિહાર, આગમ મંદિર, ૮૪ યંત્રોવાળું ભક્તામર મંદિર અને દાદાવાડી છે, જે પણ દર્શનીય છે.