શ્રી તારંગા તીર્થ મહેસાણા જિલ્લામાં ખેરાલુ પાસેની ખડકાળ તારંગા ટેકરીઓ વચ્ચે આવેલું છે. અહીં બીજા તીર્થંકર શ્રી અજિતનાથ ભગવાન મૂળનાયક છે, જે પદ્માસનસ્થ, આશરે ૨.૭૫ મીટર ઊંચી શ્વેત આરસની પ્રતિમા છે. આ ભવ્ય જિનાલય બારમી સદીમાં સોલંકી રાજા કુમારપાળે તેમના ગુરુ આચાર્ય શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યની પ્રેરણાથી બંધાવ્યું, અને આશરે ૧૪૨ ફૂટ ઊંચું આ મંદિર મારુ-ગુર્જર શૈલીનાં શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણોમાંનું એક છે.
કુમારપાળ અને હેમચંદ્રાચાર્ય
બારમી સદીમાં પાટણથી ગુજરાત પર શાસન કરનાર રાજા કુમારપાળે આચાર્ય શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યના માર્ગદર્શનમાં જૈન જીવનશૈલી અપનાવી અને અનેક મંદિરો બંધાવ્યાં. આશરે ઈ.સ. ૧૧૬૧ (વિક્રમ સંવત ૧૨૨૧)માં પૂર્ણ થયેલું તારંગાનું અજિતનાથ જિનાલય તેમાંનું આજે ઊભેલું સૌથી ભવ્ય મંદિર છે.
પછી મંત્રીઓ વસ્તુપાલ-તેજપાલે વિ.સં. ૧૨૮૪માં અહીં આદિનાથ અને નેમિનાથ ભગવાનની પ્રતિમાઓ બિરાજમાન કરી. મૂળ મૂળનાયકની પ્રતિમા નષ્ટ થતાં હાલની પ્રતિમા ઈ.સ. ૧૪૨૨ (વિ.સં. ૧૪૭૯)માં બિરાજમાન થઈ, અને વિ.સં. ૧૬૪૨માં તીર્થની ફરી પ્રતિષ્ઠા થઈ.
જિનાલય
પહોળી પીઠ પર ઊભું આ જિનાલય આશરે ૧૪૨ ફૂટ ઊંચું છે અને તેમાં વિશાળ સભામંડપ છે. તેનું શિખર નાનાં શિખરોના ઝૂમખાંથી શરૂ થઈ ગગનચુંબી શિખરમાં પરિણમે છે, અને દરેક સપાટી આકૃતિઓ, દેવતાઓ અને મધપૂડા જેવી ભાતથી કોતરાયેલી છે; તેનું શિખર અને મંડપની છત મારુ-ગુર્જર શૈલીમાં સૌથી જટિલ ગણાય છે.
આસપાસ સંકુલમાં અન્ય શ્વેતાંબર મંદિરો છે, અને ટેકરીના ખોળે શ્વેત દિગંબર મંદિરો આવેલાં છે.
પવિત્ર ટૂંકો
જિનાલયથી ત્રણ ટૂંકો સુધી પગદંડી જાય છે. દક્ષિણે આશરે એક કિલોમીટર દૂર આવેલી કોટિ શિલા દિગંબર પરંપરામાં એવા સ્થળ તરીકે પૂજાય છે જ્યાં વરદત્ત અને સાગરદત્ત સહિત કરોડો મુનિઓ નિર્વાણ પામ્યા. ઉત્તર-પશ્ચિમે સિદ્ધ શિલા, અને પૂર્વમાં પ્રાચીન ચરણ પાદુકાવાળી પુણ્ય-પાપની બારી (મોક્ષ બારી) છે.
ટેકરીઓ પરની નેમિનાથ અને મલ્લિનાથ ભગવાનની પ્રતિમાઓ વિ.સં. ૧૨૯૨ની છે, અને સૌથી ઊંચા શિખર પરના નાના દેરામાં મલ્લિનાથ ભગવાન બિરાજે છે. ઢોળાવ પર એક વિશાળ બેઠી પ્રતિમા નાનાં શ્વેત દેરાંની હાર પર નજર રાખે છે, અને જિનાલયની નીચેનું તળાવ તેના શિખરનું પ્રતિબિંબ ઝીલે છે.
તારંગાની યાત્રા
કારતક પૂનમ અને ચૈત્રી પૂનમે સૌથી વધુ યાત્રાળુઓ આવે છે. ટેકરી પર અને તારંગા હિલ સ્ટેશન પાસે શ્વેતાંબર અને દિગંબર બંનેની ધર્મશાળા અને ભોજનશાળા યાત્રાળુઓની સેવા કરે છે.
સમય હોય તો ટેકરીઓની થોડે ઉત્તરે ચોથી-પાંચમી સદીની પ્રાચીન બૌદ્ધ ગુફાઓ અને તારણ માતાનું સ્થાનક પણ જોઈ શકાય.