કાળચક્ર

ભરત અને ઐરવત ક્ષેત્રમાં કાળ આદિ-અંત વિનાના ચક્રની જેમ ફરે છે. એક ચક્ર ૨૦ કોડાકોડી સાગરોપમનું છે: ૧૦ની અવસર્પિણી, જેમાં બધું ધીમે ધીમે ઘટે છે, અને ૧૦ની ઉત્સર્પિણી, જેમાં ફરી ધીમે ધીમે વધે છે.

અવસર્પિણીના છ આરા: સુષમ-સુષમ (૪ કોડાકોડી સાગરોપમ), સુષમ (૩), સુષમ-દુષમ (૨), દુષમ-સુષમ (૪૨,૦૦૦ વર્ષ ઓછા ૧ કોડાકોડી), દુષમ (૨૧,૦૦૦ વર્ષ) અને દુષમ-દુષમ (૨૧,૦૦૦ વર્ષ). ઉત્સર્પિણીમાં આ જ છ આરા ઊલટા ક્રમમાં આવે છે.

પહેલા આરાઓમાં લોકો યુગલિક રૂપે જીવે છે અને કલ્પવૃક્ષો તેમની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે. ત્રીજા આરાના અંતે શ્રી ઋષભદેવ ભગવાને જીવનની કળાઓ શીખવી અને પહેલું તીર્થ સ્થાપ્યું; બાકીના ૨૩ તીર્થંકર ચોથા આરામાં થયા. ચોથો આરો પૂરો થવાના સાડા આઠ મહિના અને ત્રણ વર્ષ પહેલાં શ્રી મહાવીર સ્વામી નિર્વાણ પામ્યા.

આપણે આ અવસર્પિણીના પાંચમા દુષમ આરામાં છીએ. તે આશરે ૨,૫૦૦ વર્ષ પહેલાં શરૂ થયો અને ૨૧,૦૦૦ વર્ષનો છે. આ આરામાં ભરતમાંથી કોઈ કેવલજ્ઞાન કે મોક્ષ પામતું નથી; શ્રી જંબૂ સ્વામી છેલ્લા કેવલી હતા. છતાં શ્રી મહાવીર સ્વામીનું જિનશાસન આખા આરા સુધી ચાલશે.

કઠિન છઠ્ઠા આરા પછી ઉત્સર્પિણી શરૂ થશે. તેના ત્રીજા આરામાં રાજા શ્રેણિકના જીવ શ્રી પદ્મનાભ સ્વામીથી આવતી ચોવીસી શરૂ થશે. મહાવિદેહમાં આવો ફેરફાર નથી: ત્યાં સદા ચોથા આરા જેવો કાળ છે.