શ્રી ઋષભદેવ (આદિનાથ): જીવન અને કથાઓ

દરેક તીર્થંકરનો આત્મા અંતિમ ભવ પહેલાં લાંબી યાત્રા કરે છે. ઋષભદેવ માટે પરંપરા સમ્યક્ત્વ પામ્યા ત્યારથી તેર ભવ ગણે છે.

ધનવાન સાર્થવાહ ધન્નાએ આચાર્ય ધર્મઘોષ સહિત મુનિઓને પોતાના સાર્થ સાથે લીધા. ચોમાસામાં જંગલમાં રોકાવું પડ્યું અને તે મુનિઓને ભૂલી ગયો. યાદ આવતાં પસ્તાવા સાથે તેણે અત્યંત ભાવથી મુનિઓને શુદ્ધ ઘી વહોરાવ્યું. આ શુદ્ધ ભાવના દાનથી તેને સમ્યક્ત્વ પ્રાપ્ત થયું: માર્ગનું પહેલું પગથિયું.

તે ઉત્તરકુરુમાં યુગલિક રૂપે જન્મ્યા, જ્યાં કલ્પવૃક્ષો દરેક જરૂરિયાત પૂરી કરે છે, અને પછી સૌધર્મ દેવલોકમાં દેવ થયા.

વિદ્યાધર રાજા મહાબલ તરીકે તેઓ ભોગમાં રહ્યા, પણ મંત્રી સ્વયંબુદ્ધે તેમને ધર્મ પ્રત્યે જાગૃત કર્યા; અંતિમ દિવસોમાં તેમણે અનશન કર્યું. પછી તેઓ ઈશાન દેવલોકમાં લલિતાંગ દેવ થયા, જેમની દેવી સ્વયંપ્રભા હતી.

લલિતાંગ વજ્રજંઘ રાજા અને સ્વયંપ્રભા શ્રીમતી રૂપે જન્મ્યાં, અને પૂર્વ ભવના સ્મરણથી એકબીજાને ઓળખી ગયાં. બંનેએ અત્યંત ભાવથી મુનિઓને આહાર વહોરાવ્યો. શ્રીમતીનો આત્મા પછી શ્રેયાંસકુમાર થયો, જેણે પ્રભુને પ્રથમ ગોચરી વહોરાવી.

તેઓ ફરી ઉત્તરકુરુમાં યુગલિક, અને પછી સૌધર્મ દેવલોકમાં દેવ થયા.

વૈદ્ય જીવાનંદ તરીકે તેમણે અને પાંચ મિત્રોએ એવા મુનિને જોયા જેમના શરીરે પીડાદાયક ચામડીનો રોગ હતો. તેમણે કિંમતી રત્નકંબલ અને ગોશીર્ષ ચંદન લાવી, લક્ષપાક તેલથી મુનિની સારવાર કરી; મુનિ આખો સમય સમતામાં રહ્યા. આ સેવાથી તેમણે મહાન પુણ્ય બાંધ્યું.

તેઓ બારમા અચ્યુત દેવલોકમાં દેવ થયા.

મહાવિદેહમાં તેઓ વજ્રનાભ ચક્રવર્તી હતા. સામ્રાજ્ય છોડી દીક્ષા લીધી, અને વીસ સ્થાનકની ઉત્કૃષ્ટ આરાધનાથી તીર્થંકર નામકર્મ બાંધ્યું.

તેઓ સર્વોચ્ચ અનુત્તર વિમાન સર્વાર્થસિદ્ધમાં દેવ થયા, જ્યાંથી આત્મા અંતિમ ભવ માટે અવતરે છે.

જેઠ વદ ૪ના દિવસે, ત્રીજા આરાના અંતે, તેમનો આત્મા નાભિ કુલકરનાં પત્ની મરુદેવા માતાની કુક્ષિમાં આવ્યો. માતાએ ચૌદ મહાસ્વપ્ન જોયાં; પહેલું સ્વપ્ન વૃષભનું હતું, તેથી બાળકનું નામ ઋષભ પડ્યું, અને વૃષભ તેમનું લાંછન છે.

ફાગણ વદ ૮ના રોજ તેમનો જન્મ થયો. ૫૬ દિક્કુમારીઓએ જન્મોત્સવ કર્યો અને ૬૪ ઇન્દ્રોએ મેરુ પર જન્માભિષેક કર્યો. સૌધર્મેન્દ્ર શેરડી (ઇક્ષુ) લઈને આવ્યા અને બાળકે તે તરફ હાથ લંબાવ્યો; તેથી તેમનો વંશ ઇક્ષ્વાકુ વંશ કહેવાયો.

ઇન્દ્રે સુમંગલા અને સુનંદા સાથે તેમનાં લગ્ન કરાવ્યાં, આ યુગનો પ્રથમ વિવાહ, અને લોકોએ તેમાંથી વિવાહની રીત શીખી. કલ્પવૃક્ષો ઓછું આપવા લાગ્યાં અને ઝઘડા વધ્યા ત્યારે યુગલિકોએ રાજાની માગણી કરી. ઇન્દ્રે ઋષભનો પ્રથમ રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો, અને કુબેરે વિનીતા (અયોધ્યા) નગરી રચી. સુમંગલાનાં સંતાન ભરત અને બ્રાહ્મી તથા બીજા ૯૮ પુત્રો; સુનંદાનાં બાહુબલી અને સુંદરી.

કલ્પવૃક્ષો ઓછાં થતાં લોકો કેમ જીવવું તે જાણતા નહોતા. ઋષભદેવે તેમને અનાજ ઉગાડવાનું અને અગ્નિ પર રાંધવાનું શીખવ્યું; ઘડો બતાવવા તેમણે હાથીના કુંભસ્થળ પર પ્રથમ ઘડો ઘડ્યો. તેમણે અસિ (રક્ષણ માટે શસ્ત્ર), મસિ (શાહી: લેખન અને હિસાબ) અને કૃષિ (ખેતી), તથા કુંભાર, લુહાર, ચિત્રકાર, વણકર અને વાળંદથી શરૂ થતાં સો શિલ્પ શીખવ્યાં. તેથી તેઓ આદિપુરુષ, જગતના વ્યવહારના આરંભક, કહેવાય છે.

જમણા હાથે તેમણે બ્રાહ્મીને અઢાર લિપિ શીખવી, અને ભારતની પ્રાચીન લિપિ આજે પણ તેમના નામે બ્રાહ્મી કહેવાય છે. ડાબા હાથે તેમણે સુંદરીને ગણિત, અંકની વિદ્યા, શીખવી.

તેમણે ભરતને પુરુષોની ૭૨ કળા અને બાહુબલીને પુરુષ તથા પશુનાં લક્ષણની વિદ્યા શીખવી, અને સ્ત્રીઓને ૬૪ કળા આપી. આ રીતે સંસ્કારી જીવનની આખી વ્યવસ્થા તેમનાથી શરૂ થઈ.

એક જાણીતી કથા કહે છે કે અપ્સરા નીલાંજના તેમની સભામાં નૃત્ય કરતી હતી ત્યારે નૃત્ય વચ્ચે જ તેનું આયુષ્ય પૂરું થયું, અને જીવનની ક્ષણભંગુરતા જોઈ રાજાને વૈરાગ્ય થયો. આ કથા મુખ્યત્વે દિગંબર આદિપુરાણમાંથી છે; શ્વેતાંબર ગ્રંથો કહે છે કે લોકાંતિક દેવોએ આવી પ્રભુને તીર્થ પ્રવર્તાવવા વિનંતી કરી. આપના ગુરુ ભગવંતનું કથન અનુસરશો.

એક વર્ષ દાન (વરસીદાન) આપી, ફાગણ વદ ૮ના રોજ સિદ્ધાર્થ વનમાં ચાર હજાર રાજાઓ સાથે તેમણે દીક્ષા લીધી. તેમણે ચાર મુઠ્ઠી લોચ કર્યો; ઇન્દ્રે છેલ્લી લટ રાખવા વિનંતી કરી તે તેમણે સ્વીકારી, તેથી તેમની પ્રતિમાઓમાં ખભા પર કેશની લટ હોય છે.

મુનિને ભિક્ષા કેવી રીતે આપવી તે કોઈ જાણતું નહોતું. લોકોએ તેમને રત્ન, ઘોડા, હાથી અને પુત્રીઓ પણ ધર્યાં, પણ શુદ્ધ આહાર નહીં, અને પ્રભુ મૌનપણે વિહાર કરતા રહ્યા. તેમની સાથે દીક્ષા લેનાર ચાર હજાર ભૂખ સહન ન કરી શક્યા અને વનવાસી તાપસ બન્યા. પરંપરા કહે છે કે આ લાંબો ઉપવાસ પૂર્વ ભવના અંતરાય કર્મથી હતો, જેમાં તેમણે બળદોને ખાતાં અટકાવવા મોઢે શીંકું બંધાવ્યું હતું.

એક વર્ષથી વધુ સમય પછી પ્રભુ હસ્તિનાપુર પધાર્યા. તેમના પ્રપૌત્ર શ્રેયાંસકુમારે તેમને જોયા અને શ્રીમતી તરીકેનો પૂર્વ ભવ યાદ આવ્યો, જ્યારે તેમણે મુનિઓને આહાર વહોરાવ્યો હતો. શું વહોરાવવું શુદ્ધ છે તે તરત સમજી, તેમણે તાજો શેરડીનો રસ વહોરાવ્યો. વૈશાખ સુદ ૩ના રોજ પ્રભુએ શ્રેયાંસના હાથે પારણું કર્યું, અને દેવોએ પાંચ દિવ્ય પ્રગટ કર્યાં. તે દિવસ અક્ષય તૃતીયા છે, અને આજે જૈનો જે વરસીતપ કરે છે તેનું પારણું આ પ્રથમ ગોચરીની સ્મૃતિમાં આ દિવસે ઇક્ષુરસથી થાય છે.

આશરે એક હજાર વર્ષની સાધના પછી, મહા વદ ૧૧ના રોજ પુરિમતાલમાં વડ વૃક્ષ નીચે તેમને કેવલજ્ઞાન થયું. દેવોએ સમવસરણ રચ્યું, અને આ યુગનું પ્રથમ તીર્થ સ્થપાયું.

મરુદેવા માતા હજાર વર્ષ પુત્ર માટે રડ્યાં હતાં. ભરત તેમને હાથી પર બેસાડી સમવસરણ જોવા લાવ્યા. પુત્રનો મહિમા અને સંપૂર્ણ વીતરાગતા જોઈ તેમનો મોહ ઓગળી ગયો; હાથી પર બેઠાં બેઠાં જ તેમને કેવલજ્ઞાન અને મોક્ષ થયાં, આ અવસર્પિણીનાં પ્રથમ સિદ્ધ.

ભરતના પુત્ર ઋષભસેન, જે પુંડરીક તરીકે જાણીતા છે, ૮૪ ગણધરોમાં પ્રથમ બન્યા. બ્રાહ્મી સાધ્વીઓનાં પ્રમુખ બન્યાં, અને આ યુગમાં પહેલી વાર સાધુ, સાધ્વી, શ્રાવક અને શ્રાવિકાનો સંઘ સ્થપાયો.

ભરતે ચક્રરત્નથી ભરત ક્ષેત્રના છ ખંડ જીત્યા, પણ પાછા ફરતાં ચક્ર આયુધશાળામાં પ્રવેશ્યું નહીં: ભાઈઓએ હજુ તેમનું આધિપત્ય સ્વીકાર્યું નહોતું. ૯૮ નાના ભાઈઓ પ્રભુ પાસે ગયા, "સંબુજ્ઝહ" (જાગો) ની દેશના સાંભળી, અને સૌએ દીક્ષા લીધી.

તક્ષશિલાના બાહુબલીએ નમવાની ના પાડી. સેનાઓને બચાવવા બંને ભાઈઓ એકલા લડ્યા, દૃષ્ટિ, વાણી, બાહુ, મુષ્ટિ અને દંડનાં પાંચ દ્વંદ્વમાં, અને દરેકમાં બાહુબલી જીત્યા. ક્રોધમાં ભરતે ચક્ર મોકલ્યું, પણ ચક્ર પોતાના કુટુંબને હણતું નથી અને પાછું ફર્યું. બાહુબલીએ વળતો પ્રહાર કરવા મુઠ્ઠી ઉગામી, પછી અટક્યા: એ જ મુઠ્ઠીથી કેશલોચ કરી દીક્ષા લીધી.

બાહુબલી પ્રભુ પાસે ન ગયા, કારણ કે દીક્ષામાં મોટા નાના ભાઈઓને વંદન કરવું પડે. તેઓ એક વર્ષ કાઉસ્સગ્ગમાં એવા સ્થિર ઊભા રહ્યા કે શરીર પર વેલા ચઢ્યા અને વાળમાં પક્ષીઓએ માળા બાંધ્યા. પ્રભુએ બ્રાહ્મી અને સુંદરીને મોકલ્યાં, જેમણે ગાયું: વીરા, હાથી પરથી ઊતરો; હાથી પર બેઠાં કેવલજ્ઞાન ન થાય. તેઓ સમજ્યા કે હાથી તે તેમનું અભિમાન છે. વંદન કરવા પગ ઉપાડ્યો ત્યાં જ તેમને કેવલજ્ઞાન થયું.

ભરત પ્રથમ ચક્રવર્તી તરીકે રાજ્ય કરતા હતા. એક દિવસ આરીસા ભવનમાં તેમની આંગળીમાંથી વીંટી સરી પડી, અને વીંટી વિનાની આંગળી કેટલી સાદી લાગે છે તે જોયું. શોભા પહેરેલી વસ્તુઓની છે, પોતાની નથી, એવા ચિંતનમાં ત્યાં જ તેમને કેવલજ્ઞાન થયું.

પોષ વદ ૧૩ના રોજ, છ ઉપવાસના અંતે, ઋષભદેવ દસ હજાર મુનિઓ સાથે અષ્ટાપદ પર્વત પર નિર્વાણ પામ્યા. ભરતે ત્યાં ચોવીસે તીર્થંકરોની પ્રતિમાઓ સાથે સિંહનિષદ્યા પ્રાસાદ બંધાવ્યો.

પ્રભુ નવ્વાણું પૂર્વ વાર શત્રુંજય પધાર્યા, તેથી ત્યાં નવ્વાણું યાત્રા થાય છે. તેમના પ્રથમ ગણધર પુંડરીક સ્વામી ચૈત્રી પૂનમે પાંચ કરોડ મુનિઓ સાથે શત્રુંજય પર મોક્ષ પામ્યા, અને પર્વત પુંડરીકગિરિ પણ કહેવાય છે.

ભરતે પૂછ્યું કે સમવસરણમાં કોઈ ભાવિ તીર્થંકર છે? પ્રભુએ ભરતના પુત્ર મરીચિ તરફ નિર્દેશ કર્યો, જે પ્રથમ વાસુદેવ, મહાવિદેહમાં ચક્રવર્તી અને ચોવીસમા તીર્થંકર મહાવીર સ્વામી થશે. મરીચિને તેનું અભિમાન થયું, અને તે અભિમાને તેનો સંસાર લંબાવ્યો: દરેક જૈન સાંભળે છે તે બોધ.