શ્રી ગંભીરા પાર્શ્વનાથ તીર્થ મહેસાણા જિલ્લાના ગાંભુ ગામમાં, મોઢેરાથી આશરે ૭ કિમી દૂર આવેલું છે. અહીં પદ્માસનસ્થ, આશરે ૪૬ સેમી ઊંચી શ્વેત પાર્શ્વનાથ ભગવાનની પ્રતિમા મૂળનાયક છે, જેને પરંપરા સંપ્રતિ રાજાના સમયની માને છે. આ તીર્થ ૧૦૮ પાર્શ્વનાથ તીર્થોમાં ગણાય છે, અને જૂના ગ્રંથોમાં ગંભૂતા તરીકે ઓળખાતું ગાંભુ ઉત્તર ગુજરાતનાં સૌથી પ્રાચીન જૈન નગરોમાંનું એક મનાય છે.
પ્રાચીન જૈન નગર
પરંપરા મુજબ ગાંભુ ૧૨૦૦ વર્ષથી વધુ પ્રાચીન અને પાટણ કરતાં પણ જૂનું છે, અને એક સમયે ૧૪૪ ગામોનું મુખ્ય નગર હતું.
આચાર્ય શ્રી શીલાંકાચાર્યે વિક્રમ સંવત ૯૧૯માં અહીં આચારાંગ સૂત્રની ટીકા રચી હોવાનું કહેવાય છે, અને ગંભૂતામાં અન્ય ગ્રંથો પણ લખાયા કે રચાયા હોવાની નોંધ મળે છે.
આ નગર મંત્રી વિમલશાહના પરિવાર સાથે પણ જોડાયેલું છે: પરંપરા મુજબ તેમના પૂર્વજ નીના શેઠ શ્રીમાલ (ભીનમાલ) છોડીને અહીં વસ્યા, અને પછી રાજા વનરાજ ચાવડાએ તેમને નવી રાજધાની પાટણ બોલાવ્યા.
સિક્કાની કથા
તીર્થની જાણીતી કથા મુજબ, વર્ષો પહેલાં રોજ સવારે સૌથી પહેલાં મંદિર ખોલનારને શ્રી ગંભીરા પાર્શ્વનાથના હાથમાં ચાંદીનો સિક્કો મળતો. આ ચમત્કાર કેવી રીતે બંધ થયો તે વિશે જુદાં જુદાં વર્ણન છે, પણ તેમાંનો એક ગણાતો સિક્કો આજે પણ તીર્થમાં દર્શાવવામાં આવે છે.
જિનાલય
બે માળનું આ દેરાસર સંગીતકારો, નર્તકો અને દ્વારપાળોની રંગબેરંગી કોતરણી માટે જાણીતું છે. અહીં ભોંયરાં છે, અને સ્થાનિક પરંપરામાં મોઢેરા અને પાટણ તરફ જતા જૂના ભૂગર્ભ માર્ગની વાત થાય છે.
તીર્થનો મોટો જીર્ણોદ્ધાર ૨૦૨૫માં પૂર્ણ થયો. સદીઓ દરમિયાન ગાંભુની કેટલીક પ્રતિમાઓ પાલીતાણા સહિત અન્ય તીર્થોમાં લઈ જવાઈ હોવાનું કહેવાય છે.