લોક: વિશ્વનો આકાર

આકાશનો જે ભાગ છ દ્રવ્યો, એટલે જીવ, પુદ્ગલ, ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય, આકાશ અને કાળ, થી ભરેલો છે તે લોક. તેની બહાર અનંત અલોક છે, જેમાં માત્ર આકાશ છે. લોકને કોઈએ બનાવ્યો નથી અને તેનો અંત નથી; તે શાશ્વત છે.

લોક પગ પહોળા કરી, કમ્મર પર હાથ રાખી ઊભેલા પુરુષ જેવો (પુરુષાકાર) છે. તે ૧૪ રાજલોક ઊંચો છે: નીચે ૭ રાજ પહોળો, વચ્ચે સાંકડો થઈ ૧ રાજ, બ્રહ્મલોક પાસે ફરી ૫ રાજ, અને ટોચે ૧ રાજ. રાજ એટલે યોજનમાં ગણી ન શકાય તેટલું અંતર.

નીચેના અધો લોકમાં સાત નરક ભૂમિ છે. વચ્ચેના પાતળા મધ્ય લોકમાં દ્વીપ-સમુદ્ર છે, જ્યાં મનુષ્ય અને તિર્યંચ રહે છે. ઉપરના ઊર્ધ્વ લોકમાં વૈમાનિક દેવોના દેવલોક છે.

લોકની વચ્ચેથી ૧ રાજ પહોળી અને ૧૪ રાજલોક ઊંચી ત્રસ નાડી છે. બેથી પાંચ ઇન્દ્રિયવાળા ત્રસ જીવો માત્ર તેમાં રહે છે; એકેન્દ્રિય સ્થાવર જીવો આખા લોકમાં છે.

લોકના અગ્રભાગે ૪૫ લાખ યોજન પહોળી સિદ્ધશિલા છે, જેટલો મનુષ્યો જ્યાં રહે છે તે અઢી દ્વીપ પહોળો છે. તેની ઉપર, લોકના છેડે, સિદ્ધ ભગવંતો અનંત જ્ઞાન અને આનંદમાં સદા બિરાજે છે.