મધ્ય લોક: જંબૂદ્વીપ અને અઢી દ્વીપ

મધ્ય લોક લોકની કમ્મરે આવેલો પાતળો ભાગ છે. તેની વચ્ચે ગોળ જંબૂદ્વીપ છે; તેની ફરતે લવણ સમુદ્ર, પછી ધાતકીખંડ દ્વીપ, કાલોદધિ સમુદ્ર, પુષ્કરવર દ્વીપ, એમ અસંખ્ય વલયો છે, દરેક અંદરના કરતાં બમણું પહોળું, અને છેલ્લે સ્વયંભૂરમણ સમુદ્ર.

જંબૂદ્વીપ ૧ લાખ યોજન પહોળો છે. તેની વચ્ચે ૧ લાખ યોજન ઊંચો મેરુ પર્વત છે, ૯૯,૦૦૦ યોજન જમીન ઉપર અને ૧,૦૦૦ નીચે; દરેક તીર્થંકરનો જન્માભિષેક ઇન્દ્રો મેરુ પર કરે છે.

પૂર્વ-પશ્ચિમ ફેલાયેલી છ પર્વતમાળાઓ જંબૂદ્વીપને સાત ક્ષેત્રમાં વહેંચે છે. દક્ષિણથી ઉત્તર: ભરત, હૈમવત, હરિવર્ષ, મેરુની ફરતે મહાવિદેહ, રમ્યક, હૈરણ્યવત અને ઐરવત. આપણે દક્ષિણના ભરત ક્ષેત્રમાં રહીએ છીએ.

જંબૂદ્વીપ, ધાતકીખંડ અને માનુષોત્તર પર્વત સુધીનો પુષ્કરવર દ્વીપનો અડધો ભાગ મળી ૪૫ લાખ યોજનનો અઢી દ્વીપ બને છે. મનુષ્યો માત્ર અહીં રહે છે. તેમાં ૧૫ કર્મભૂમિ છે, ૫ ભરત, ૫ ઐરવત અને ૫ મહાવિદેહ, જ્યાંથી જ જીવ મોક્ષ પામી શકે છે.

મહાવિદેહમાં કાળ સદા ચોથા આરા જેવો હોય છે, તેથી ત્યાં તીર્થંકર ભગવંતો સદા હોય છે. આજે ત્યાં શ્રી સીમંધર સ્વામી સહિત ૨૦ વિહરમાન ભગવંતો દેશના આપે છે.

જ્યોતિષ્ક દેવો, એટલે સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહ, નક્ષત્ર અને તારા, અઢી દ્વીપમાં મેરુની પ્રદક્ષિણા કરે છે; જંબૂદ્વીપમાં બે સૂર્ય અને બે ચંદ્ર છે. અઢી દ્વીપની બહાર તેઓ સ્થિર છે.